Bardzo wysokie lub zbyt niskie temperatury panujące we wnętrzu obory, wilgoć, duże stężenia szkodliwych gazów (dwutlenek węgla, siarkowodór, amoniak) i zapylenie działają niekorzystnie na zdrowie krów odbijając się negatywnie na produkcji mleka. Sprawnie funkcjonująca wentylacja stanowi podstawę utrzymania w budynku inwentarskim wymaganych parametrów mikroklimatu.

Niezależnie od przyjętego systemu utrzymania zwierząt, już w chwili powstawania projektu nowej lub modernizowanej obory, trzeba zaplanować cały jej system wentylacyjny. Jest on bowiem jednym z najważniejszych warunków zapewnienia krowom dobrostanu (o parametrach mikroklimatu w oborach czytaj w naszym portalu: „Standardy europejskie” >> „Systemy utrzymania bydła” – menu z lewej strony).

Cała konstrukcja budynku musi być podporządkowana organizacji prawidłowego wietrzenia budynku. „Kombinowanie” układu wentylacyjnego obory już po przyjęciu założeń konstrukcyjnych nie przynosi zazwyczaj dobrych efektów. W konsekwencji może powstać budynek, w którym stale będzie nadmierny ruch powietrza (przeciągi) lub we wnętrzach którego trudno będzie wymieniać zanieczyszczone i gorące powietrze. Zazwyczaj właśnie w takich obiektach, już po ich wybudowaniu, trzeba dodatkowo stosować wentylację mechaniczną.

Wentylacja grawitacyjna (naturalna)

Najbardziej zdrowa dla zwierząt i korzystna dla kieszeni hodowcy jest wentylacja grawitacyjna określana też jako naturalna. Polega ona na zaplanowaniu odpowiedniej ilości otworów wywiewnych i nawiewnych i takim ich usytuowaniu, aby wymiana powietrza w pomieszczeniach obory o konkretnej kubaturze odbywała się sprawnie, nie tworząc przy tym szkodliwych przeciągów. W oborach jednonawowych, a głównie takie powstają w ostatnich latach w Polsce, dobrym i sprawdzonym rozwiązaniem jest system składający się z długich i dość wąskich otworów nawiewnych w ścianach podłużnych w strefie podokapowej i świetlików kalenicowych z regulowanymi otworami wywiewnymi.


Schemat prawidłowej wentylacji grawitacyjnej i oświetlenie obory przez świetlik kalenicowy z otworami wywiewnymi. Rys. JFC Polska

To w sumie proste rozwiązanie sprawdza się znakomicie przez cały rok pod warunkiem, że ściany obory jak i jej dach mają dobrą termoizolację. To samo dotyczy podłóg i legowisk – one też muszą mieć odpowiednią termoizolację. Wtedy wnętrze budynku obory nie będzie nadmiernie wychładzało się zimą i mocno nagrzewało w okresie letnim. Z powodu zapewnienia skutecznej wentylacji ważna jest też wysokość wnętrza obory. Zbyt niska utrudni utrzymanie wymaganych parametrów mikroklimatu.

Wentylacja grawitacyjna dobrze działa, gdy powierzchnia przekrojów otworów nawiewnych jest równa powierzchni otworów wywiewnych (niektórzy specjaliści podają, że powierzchnia otworów nawiewnych powinna wynosić 150 procent powierzchni otworów wywiewnych). Tempo przepływu przez nie powietrza zależeć będzie od usytuowania budynku (strony świata, wzgórze lub zagłębienie) i od róży wiatrów (z której strony najczęściej wieją).

Otwory nawiewne nadają kierunek wpływającemu przez nie do wnętrza strumieniowi powietrza. Powinno się je tak zbudować, aby można było – w zależności od pogody - ręcznie regulować zamknięcie lub otwarcie szczelin. Służą do tego specjalne zasłony, które w oborach kurtynowych (z otwartymi ścianami) mogą być nawet równe wysokości ściany pionowej budynku. Także przepustnica w kanale wywiewnym świetlika dachowego powinna posiadać możliwość mechanicznej regulacji. Trzeba dbać, aby ten mechanizm był zawsze sprawny, ponieważ fizyczny dostęp do świetlika, ze względu na jego położenie na szczycie dachu, jest utrudniony.

W oborach, w których nie przewidziano podokapowych otworów wentylacyjnych ich rolę pełnią okna usytuowane w bocznych ścianach budynków. Nie jest to najlepsze rozwiązanie, ale sprawdza się we współpracy z wywiewnymi szczelinami kalenicowymi. Okna nie mogą być jednak umieszczone zbyt nisko, ponieważ wtedy ich otwarcie powodować będzie przeciągi w strefach przebywania krów narażając je na przeziębienia i inne choroby.

Fakty i mity

Krowy – odwrotnie niż świnie – nie potrzebują do życia wysokich temperatur powietrza w pomieszczeniach obory. Wręcz przeciwnie – gdy w oborach panują wysokie temperatury, wtedy obniża się wydajność mleczna, a zwierzęta zapadają na różne choroby. Dlatego sprawna wentylacja musi dostarczać im stale dużych ilości świeżego powietrza usuwając jednocześnie nadmiar wilgoci i szkodliwe gazy.


W tej oborze rolę otworów nawiewnych pełnią dwa rzędy uchylnych okien w ścianach podłużnych, a otwory wywiewne znajdują się w świetliku kalenicowym. Fot. Redakcja

Żadna grupa krów – łącznie z cielętami – nie potrzebuje do rozwoju i życia ciepłych pomieszczeń. Minimalna temperatura powinna wynosić:

• + 6^º C - dla krów utrzymywanych pojedynczo na uwięzi
• + 4^º C – dla krów utrzymywanych grupowo
• + 8^º C – dla cieląt do 3 miesiąca życia
• + 4^º C – dla cieląt od 3 do 6 miesiąca życia i jałówek powyżej 6 miesiąca

Wśród polskich rolników panuje przekonanie, że w naszej strefie klimatycznej nie sprawdzają się obory kurtynowe (z całkowicie otwartymi ścianami), ponieważ krowy w nich marzną. Ten mit obalili ci hodowcy, którzy takie obory już zbudowali. Na przykład w północno-wschodniej części Polski producenci mleka mają lepsze efekty produkcyjne w oborach kurtynowych niż w zamkniętych. To efekt fantastycznej wentylacji. Oczywiście takie obory wymagają ciepłych legowisk czyli najlepiej utrzymywać w nich krowy na głębokiej ściółce.


Na zdjęciu widoczne otwory nawiewne podokapowe na całej długości ścian podłużnych obory. Często montuje się w nich siatki chroniące przed owadami i ptakami – trzeba dbać, aby się nie zapychały, gdyż inaczej będą hamowały przepływ powietrza. Fot. Redakcja

Wentylacja mechaniczna

Wentylacja mechaniczna stosowana jest w nielicznych oborach i pełni jedynie funkcję wspomagającą. Oznacza to, że nawiew odbywa się przez otwory ścienne, natomiast wyciąg przy pomocy wentylatorów elektrycznych. Takie rozwiązanie dotyczy głównie budynków starych, których nie da się lub nie opłaca się tak zmodernizować, aby zapewnić w nich dobre funkcjonowanie wentylacji grawitacyjnej (naturalnej).

Pionowe kanały wentylacji mechanicznej powinny mieć min. 4 metry długości, a wyloty nasad wywietrznikowych usytuowane w obszarze bezwirowym. Obszar ten zależy od formy dachu (kąta nachylenia jego połaci) i proporcji poszczególnych części bryły budynku. Sposób ich rozmieszczenia wyliczyć może projektant posiadający potrzebną do tego wiedzę. Skuteczność mechanicznej wentylacji w oborze zapewnić można jedynie przez jej automatyczne sterowanie wspomagane systemem czujników nastawionych na wymagane parametry mikroklimatu (wilgotność, temperatura, stężenie szkodliwych gazów, zapylenie).

Wentylacja mechaniczna jest bardziej kosztowna (zakupy sprzętu i zużycie prądu) i podatna na awarie. Hodowcy, którzy ją stosują, licząc się z wyłączeniami prądu, powinni dysponować w gospodarstwach agregatami prądotwórczymi.