Sposób budowy dachów i ich wygląd kształtowały klimat i gusty mieszkańców. Na przykład na obszarach, gdzie panowały surowe zimy, dachy stanowiły ciepłą „czapę” budynków, odporną na wichury i zamiecie. Lokalne możliwości materiałowe i upodobania inwestorów decydowały o ich wyglądzie. Z czasem rozpowszechniły się takie technologie, które sprawiają, że w każdym miejscu w świecie dachy są do siebie bardzo podobne.

Dach zabezpiecza budynek przed niekorzystnymi wpływami atmosferycznymi: opadami, zmianami temperatury i działaniem wiatru. Kształtuje bryłę i formę budynku poprzez wygląd połaci, ich nachylenie, materiał pokryciowy i detale wykończenia (zdobnictwo). Powinien pozostawać w zgodzie z regionalną tradycją, a także sposobem użytkowania obiektu, który chroni.

Dominacja dachu

Niewielkie potrzeby mieszkańców wsi oraz ograniczone możliwości techniczne zdecydowały o tym, że na wsi budowano głównie jednopoziomowe domy. Dach stanowił w nich element dominujący, wiązał się z ukształtowaniem krajobrazu i otaczającą dom zielenią. W drewnianych budynkach na wsi kąt nachylenia połaci dachu i wysięgu jego okapu był ściśle uzależniony od sumy rocznych opadów i ich intensywności (zarówno latem jak i zimą). Na wszystkich rodzajach budynków panował dach wysoki - stromy. Do jego pokrycia używano słomy, drewnianych gontów, dachówek, a w końcu także blachy. Dominował on nad ścianami parterowego budynku – dzięki takim proporcjom obiekt harmonizował z otoczeniem.


Ten dom, wprawdzie już niezamieszkały, nie stoi w skansenie, lecz wewnątrz zwartej zabudowy nowoczesnej dziś wsi. Przypomina jej mieszkańcom, jak żyli ich pradziadowie.

Zagroda tworzyła zwarty układ mieszkalno-gospodarczy o zróżnicowanej formie, co dawało jednorodność przestrzenną i spójność brył dachów. Dążenie do polepszenia warunków bytowych prowadziło do wyodrębniania ze zwartej zagrody części mieszkalnej, różnicując przy tym układ i formy dachów. Wymagania przeciwpożarowe i sanitarne dopełniły sprawy: spowodowały odsunięcie bryły stodół od domów mieszkalnych oraz od pozostałych budynków zagrody, a także stopniowe wyłączanie gnojowni z podwórza gospodarczego.

Domy na wsi charakteryzowały się prostym, ograniczonym programem użytkowym. Budowano je w układzie jednopoziomowym, parterowym, bez podpiwniczenia, z ograniczoną funkcją poddaszy wykorzystywanych głównie na cele gospodarcze. Nowe możliwości techniczne, większy wybór materiałów budowlanych, a także wpływ architektury podmiejskiej dużych aglomeracji prowadziły w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku do zwiększania ilości naziemnych kondygnacji wiejskich budynków mieszkalnych. Zaczęto też stosować dachy płaskie jedno- i dwuspadowe pokryte papą lub blachą.

Dach się zmienia

Obecnie, przy utrzymującej się na wsi tendencji do powiększania standardów mieszkań oraz przy coraz większym wyborze nowoczesnych materiałów, zmienia się wygląd dachów i sposób wykorzystywania poddaszy. Bryły dachów wzbogacane są nie tylko przez strukturę materiałów pokryciowych i ich kolorystykę, ale także przez ilość i układ połaci, wprowadzanie świetlików, nadbudówek i różnego typu okien dachowych. Pożądanym przez wielu wzorcem staje się architektura „pseudodworkowa” (czasem w bardzo złym, wręcz pretensjonalnym stylu). W konsekwencji w modelu budynku mieszkalnego na wsi znów zaczyna dominować układ parterowy lub dwukondygnacyjny z użytkowym poddaszem, o dachach stromych dwu- i czterospadowych i kącie nachylenia połaci 30–40 stopni, pokrytych dachówką ceramiczną, blachodachówką, blachami falistymi lub trapezowymi, a w regionach podgórskich także gontem. Z powrotem obserwujemy regionalne zróżnicowanie detali dachów, form ich zwieńczenia, rozwiązań okapów oraz systemów odprowadzania wody.


Na wiejskich budynkach kształty dachów stopniowo się „komplikują”. Ten pojedynczy budynek przykryty jest … kilkoma dachami.

Sposób zabudowy współczesnej zagrody jest zupełnie odmienny niż zagrody tradycyjnej. Budynek mieszkalny odsuwa się od budynków produkcyjno-gospodarczych tak, aby spełniał najlepiej funkcję mieszkalno-wypoczynkową . 

Podstawę gospodarczej części współczesnej zagrody stanowią więc teraz wolnostojące budynki inwentarskie. Podlegają one stałym przemianom, które są konsekwencją zmian programowych w hodowli, szczególnie powiększania obsady zwierząt i ewolucji systemów ich utrzymania.

Z wiejskiego krajobrazu szybko znikającą budynki inwentarskie o obsadach mieszanych przeznaczone dla stosunkowo niewielkiej ilości zwierząt, jednonawowe o rozpiętościach do sześciu metrów, z użytkowymi poddaszami i dachami jednospadowymi o nachyleniu połaci do 15-20 stopni, pokryte eternitem, papą lub blachą. W większości regionów kraju dominują wprawdzie jeszcze budynki inwentarskie o rozpiętościach od dziewięciu do dwunastu metrów, przeznaczone dla jednorodnych obsad zwierzęcych, z użytkowymi poddaszami i dwuspadowymi dachami o kącie nachylenia 30-40 stopni, ale i one, wraz z rozwojem produkcji zwierzęcej, stopniowo zmieniają swój wygląd. Są przebudowywane, a często wręcz rozbierane po to, aby w ich miejsce postawić obiekty nowoczesne, spełniające wymagane dzisiaj standardy.

Nowe budynki – inne dachy

Nowe tendencje w hodowli - głównie bydła i trzody chlewnej, wysokie obsady zwierząt oraz nowoczesne systemy ich obsługi wymuszają głębokie zmiany budynków inwentarskich. Obecnie buduje się nowe obory i chlewnie przeważnie o układach halowych, jednopoziomowe, o rozpiętościach 15, 18 lub 24 metry. Są one przykryte dachami dwuspadowymi ze świetlikami kalenicowymi spełniającymi funkcje zarówno oświetlenia wnętrza jak i wentylacji. Wysokość ścian podłużnych tych budynków waha się w granicach 3-3,5 metra. Ich dachy mają bardzo duże połacie i kryte są zazwyczaj blachą falistą lub panelami bitumicznymi o podobnym kształcie,

Budynki magazynowe, wśród których dominowały do niedawna drewniane i  murowane stodoły o dwuspadowych dachach, również przechodzą przemiany: są przebudowywane i dostosowywane do innych funkcji np. do hodowli krów lub jako magazyny na sprzęt i narzędzia rolnicze. Dachy na przebudowanych w ten sposób obiektach są często płaskie lub jednospadowe. Miejsce stodół zajmują specjalistyczne przechowalnie i przetwórnie pasz przeważnie w kształcie pionowych silosów budowanych ze stali, a ostatnio także z tworzyw sztucznych, które całkowicie zmieniają krajobraz polskiej wsi.