Pozwolenie na budowę musi być zgodne z planem przestrzennego zagospodarowania obowiązującym na terenie danej gminy. W Polsce wiele gmin i miast nie posiada takich planów. Jeżeli inwestor chce budować na obszarach nie posiadających planów, wówczas musi uzyskać decyzję o warunkach zabudowy.

Warunki zabudowy ustala wójt, burmistrz albo prezydent miasta prowadząc w tej sprawie uzgodnienia z innymi organami. Decyzja o warunkach zabudowy stanowi wiążącą informację o tym, jaki rodzaj zabudowy możliwy jest w danym miejscu. O wydanie takiej decyzji może wystąpić każdy, nie tylko właściciel konkretnej działki. Robią to często osoby zainteresowane nabyciem konkretnego kawałka gruntu, aby zorientować się, co można na nim wybudować. Decyzja o warunkach zabudowy nie rodzi praw do terenu oraz nie narusza prawa własności i uprawnień osób trzecich.

Wydanie decyzji o warunkach zabudowy jest możliwe, gdy spełnione są ( łącznie) następujące warunki:

• co najmniej jedna działka sąsiednia, dostępna z tej samej drogi publicznej, jest zabudowana w sposób pozwalający na określenie wymagań dotyczących nowej zabudowy w zakresie kontynuacji funkcji, parametrów, cech i wskaźników kształtowania zabudowy oraz zagospodarowania terenu, w tym gabarytów i formy architektonicznej obiektów budowlanych, linii zabudowy oraz intensywności wykorzystania terenu
• teren ma dostęp do drogi publicznej
• istniejące lub projektowane uzbrojenie terenu jest wystarczające dla zamierzenia budowlanego
• teren nie wymaga uzyskania zgody na zmianę przeznaczenia gruntów rolnych i leśnych na cele nierolnicze i nieleśne, albo jest objęty zgodą uzyskaną przy sporządzaniu miejscowych planów, które utraciły moc
• decyzja jest zgodna z innymi przepisami

Pierwszego z tych wymogów nie stosuje się do zabudowy zagrodowej w przypadku, gdy powierzchnia gospodarstwa rolnego związanego z tą zabudową przekracza średnią powierzchnię gospodarstwa rolnego w danej gminie. Taka regulacja prawna bardzo ułatwia kształtowanie zaplecza produkcyjnego rolnika dając mu w tym zakresie dość dużą swobodę. Nie oznacza to, że budynki składające się na rolniczą zagrodę mogą być w niej usytuowane całkiem swobodnie.

Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym zobowiązała ministra właściwego do spraw budownictwa do określenia, w drodze rozporządzenia, sposobu ustalania wymagań dotyczących nowej zabudowy w przypadku braku planu miejscowego. Odpowiednie rozporządzenie ministra infrastruktury zostało wydane w dniu 26 sierpnia 2003 roku. Określa ono wymagania dotyczące ustalania:

• linii zabudowy
• wielkości powierzchni zabudowy w stosunku do powierzchni działki albo terenu
• szerokości elewacji frontowej
• wysokości górnej krawędzi elewacji frontowej, jej gzymsu lub attyki
• geometrii dachu (kąta nachylenia, wysokości kalenicy i układu połaci dachowych)

Decyzja o warunkach zabudowy musi zawierać szczegółowe informacje dotyczące usytuowania i wyglądu przyszłych budynków i budowli, które będą powstawać na konkretnych działkach. W tym celu przeprowadza się analizę zabudowy otaczającego terenu. Chodzi o to, aby nowy obiekt pasował do całości, harmonizował z nią zarówno pod względem wielkości jak i bryły architektonicznej. Urząd wydający decyzję określa w decyzji o warunkach zabudowy wiele szczegółów m.in. kąt nachylenia dachu, wysokość kalenicy i układ połaci dachowych, a także wskazuje kierunek głównej kalenicy dachu w stosunku do frontu działki.

Tam, gdzie istnieją aktualne plany przestrzennego zagospodarowania inwestor samodzielnie może zorientować się, co będzie mógł zbudować na danej działce. Do planów wgląd ma każdy. Szkoda tylko, że w Polsce blisko połowa gmin takich planów nie posiada.